پانوشت

بخش اول:گزارشی کوتاه از آثار وزندگی نامه نویسنده کتاب

دیدبان: نویسنده اثر مدنظر رسول جعفریان تاریخ نگار وپژوهشگری است که با وجود اینکه فقط 48 سال سن داردبیش از 140 اثر مکتوب اعم از مقاله وکتاب و...به رشته تحریر درآورده است که قطعا این تعداد کتاب با توجه به سن وی بسیار معتنی به است

موسسه در راه حق ناشر اولین کتاب جعفریان در سال 1364 بود که با نام پیش درآمدی بر شناخت تاریخ اسلام به زیور طبع آراسته گشت.اما این آغاز راه نویسندگی رسول جعفریان بود زیرا که تا کنون بیش از هشتاد جلد کتاب از وی منتشر شده است.این کتب یا توسط وی تالیف وترجمه شده است ویا وی به عنوان مصحح ویا ویراستار در آنها دخالت داشته است

جعفریان علاوه بر تالیف کتاب وفعالیت در این حوزه در چندین مرکز آموزشی وعلمی نیز به تدریس پرداخته است.او تدریس تاریخ ومعارف اسلامی را از سال 1359 آغاز کرده است وهم اکنون به عنوان عضوگروه تاریخ دانشگاه تهران مشغول به فعالیت است وی هم چنین از اعضای هیات علمی پژوهشگاه حوزه ودانشگاه نیز می باشد.

بخش اول:گزارشی کوتاه از آثار وزندگی نامه نویسنده کتاب

دیدبان: نویسنده اثر مدنظر رسول جعفریان تاریخ نگار وپژوهشگری است که با وجود اینکه فقط 48 سال سن داردبیش از 140 اثر مکتوب اعم از مقاله وکتاب و...به رشته تحریر درآورده است که قطعا این تعداد کتاب با توجه به سن وی بسیار معتنی به است

موسسه در راه حق ناشر اولین کتاب جعفریان در سال 1364 بود که با نام پیش درآمدی بر شناخت تاریخ اسلام به زیور طبع آراسته گشت.اما این آغاز راه نویسندگی رسول جعفریان بود زیرا که تا کنون بیش از هشتاد جلد کتاب از وی منتشر شده است.این کتب یا توسط وی تالیف وترجمه شده است ویا وی به عنوان مصحح ویا ویراستار در آنها دخالت داشته است

جعفریان علاوه بر تالیف کتاب وفعالیت در این حوزه در چندین مرکز آموزشی وعلمی نیز به تدریس پرداخته است.او تدریس تاریخ ومعارف اسلامی را از سال 1359 آغاز کرده است وهم اکنون به عنوان عضوگروه تاریخ دانشگاه تهران مشغول به فعالیت است وی هم چنین از اعضای هیات علمی پژوهشگاه حوزه ودانشگاه نیز می باشد.

کتاب های رسول جعفریان را می توان در7 دسته جای داد که اجمالا در ذیل به آنها اشاره خواهد شد:

الف)تاریخ اسلام

ب)تاریخ صفویان

ج)تاریخ معاصر

د)تاریخ تشیع

ه)بررسی تاریخ نگاران و فعالان مطبوعات

و)آثار مربوط به حج و مکه ومدینه

ز)بررسی مشروطه ومسائل وافراد مربوط به آن

بخش دوم:معرفی کتاب

سال 1320 و همزمان با روی کار آمدن رضا خان سرآغاز حمله ای همه جانبه وعقده گشایی چند ساله علیه مذهب،دین ومقدسات در سرزمین ایران بود.رضا خان که در روزهای قبل از حکومتش ونیز در روزهای ابتدایی خود راانسانی دلبسته و وابسته به مذهب ودین نشان می داد پس از مدت کوتاهی تیغ خود علیه مذهب را ازنیام بیرون آورده وکمر به تخریب دین و مقابله با نهاد روحانیت بست.پس از او نیز فرزندش محمد رضا پهلوی راه پدر خود را باشدت بیش تر ودر شکلی دیگر ادامه داد.حاکمیت 37 ساله رضاخان وفرزند غرب زده اش بذر این اندیشه وگمان را در ذهن های ناظران بیرونی می رویاند و این تفکر را تقویت می کند که ثمره این تلاش ودشمنی 37 ساله نباید چیزی جز عقب رانده شدن دین مداران و سازمان های مذهبی از عرصه سیاست وجامعه وپیشتازی روشن فکران وتجدد طلبان سکولار و غیر مذهبی باشد.

رسول جعفریان در کتاب جریان ها وسازمان های مذهبی سیاسی ایران آن گونه که خود در مقدمه کتاب روایت می کند به دنبال واکاوی و پاسخ به این پرسش است که ((چه شد که در فاصله خرداد42 تا بهمن 57 روحانیت و مرجعیت محبوبیت عمومی یافت وهمگان را علیه تجدد صوری پهلوی برانگیخت؟)) جعفریان کتاب حاضر را ((گزارش کوتاهی))از چگونگی وسیر ((رشد محبوبیت روحانیت))و((تاسیس جمهوری اسلامی))معرفی می کند ومطالعه آن را دریچه ای برای شناخت ((تلاش های متجددانه والتقاطی))گروههای پیش از انقلاب می داند.

از ویژگی های برجسته کتاب حاضربرخوردای از حاشیه های اشخاص مختلف وبزرگانی چون رهبر انقلاب بر کتاب و استفاده ازآنها در ویرایش کتاب است که می تواند از برخی حقایق مغفول در اسناد تاریخی ومکتوب رمزگشایی کند.

بخش سوم: توضیح پیرامون فصول مختلف کتاب

فصل اول: بازگشت دین به عرصه جامعه وسیاست نامگذاری 

این فصل دارای 9 بخش مختلف است. نویسنده در این فصل به فعال شدن مراجع تقلید و نیز جریان های مذهبی در دهه 20 و 30 شمسی اشاره کرده و وظیفه پیش روی متدینین در مقابل متجددین و اعمال ضد مذهب را (( جدال با آثار ضد مذهب )) و (( مقابله با بی دینی )) می داند که طیفی از مبارزه ازطریق نوشتن کتاب تا ترور افراد ضدمذهب را شامل می شد.

بخش چهارم فصل اول به موضوع ((برآمدن انجمن ها و تشکل های مذهبی  سیاسی )) می پردازد و با ذکر نام دهها تشکل مذهبی و سیاسی به تفصیل در مورد برخی از آنان پرداخته و با ذکر زمینه شکل گیری و نیز افراد موثر و موسس ضمن بیان اقدامات این سازمان و انجمن ها به بررسی سرنوشت تشکل های مورد نظر می پردازد . ذکر فعالیتهای مرتبط با محمود حلبی مسئول انجمن حجتیه از جمله بخش های قابل توجه این قسمت از کتاب محسوب می شود. در ادامه این فصل برخی از شخصیت های مذهبی و مطبوعات دینی مورد مطالعه قرار می گیرند. نویسنده در بخش بعدی فصل اول به دو پدیده مهم دوران پهلوی یعنی جمعیت فدائیان اسلام و بهایی ها و مبارزه با آنها توسط علما می پردازد.

همان گونه که پیش تر اشاره شد در این دوره نیروهای مذهبی و مراجع تقلید،فعال و بیش از پیش به عرصه مبارزه با عرصه ضدیت با دین وارد شدند . از دیدگاه نویسنده پدیده بهایی گری را می توان یکی از عوامل مهم تقویت و اتحاد نیروهای مذهبی دانست . که علاوه بر تاثیرگذاری(( ادبیات دینی))این دوره باعث((متشکل ترشدن مذهبی ها))گشت . همچنین به کتاب ها و نشریاتی که علیه این پدیده توسط علما و مذهبیون منتشر شده است اشاره و به ذکر خاطراتی از مبارزین علیه بهائیت می پردازد. اما فدائیان اسلام که به رهبری سیدمجتبی میرلوحی( نواب صفوی ) نقش شگرفی در بخشی از تحولات ایران داشتند سطور دیگری از این کتاب را رقم خواهد زد. و ضمن شرح اقدامات و نیز عکس العمل های شخصیت های مختلف نسبت به آن ویژگی های خاص این جمعیت را برشمرده و فصول مختلف کتاب مهم فدائیان با نام((اعلامیه فدائیان اسلام))را مورد مداقه قرار می دهد.


فصل دوم : فعالیت های حوزوی از اواخر دهه 30 تا 1357

این فصل از کتاب شامل 8 قسمت می باشد و همان گونه که عنوان آن نشان می دهد به بررسی فعالیتهای مرتبط با حوزه علمیه و مراجع تقلید می پردازد. عمده مطالب بخش اول این فصل شرح هجرت ، فعالیتها و خدمات آیت الله بروجردی در حوزه علمیه آن زمان بوده است. بخش دوم اما به بررسی مرجعیت پس از فوت ایشان می پردازد.

حضرات آیات گلپایگانی ، میلانی ، صادق روحانی، شریعتمداری و ..... مراجع و روحانیونی هستند که به تفصیل پیرامون آنها بحث می شود. از نکات قابل توجه این بخش عنوان روحانیون مرتبط با دربار و مورد مداقه قرار دادن اقدامات آنهاست. ظهور پدیده ای در دنیای مرجعیت با نام ((امام خمینی و طرح ایده حکومت اسلامی)) و به تبع آن ظهور ((روحانیون انقلابی)) در بخش های 3 تا 5 این فصل بررسی می شود.

علاوه بر این نویسنده در این بخش افزون بر بسط زندگانی سیاسی امام و دیدگاه حکومت اسلامی ایشان فهرست دهها نوشته و کتاب مرتبط با این موضوع را به رشته تحریر درآورده است.

جدال ((مخالفان و موافقان شریعتی))که یکی از بحث های جدل برانگیز از قبل از انقلاب تاکنون بوده است صفحات دیگری از این کتاب را تشکیل می دهد. نویسنده پس از ذکر جزئیاتی پیرامون مدرسه حقانی به مخالفت (( آیت الله مصباح به همراه چند نفر از طلاب )) با اندیشه های شریعتی در مقابل گروهی که (( سخت مدافع وی )) بودند می پردازد.سرانجام این ماجرا اما آن گونه که نویسنده روایت می کند (( اخراج شش تن از دو گروه )) و تشکیل جلساتی به رهبری استاد مصباح در بیرون مدرسه حقانی است. که البته این جمع بعدها با استقلال از موسسه در راه حق ((موسسه باقرالعلوم))وسپس ((موسسه امام خمینی ره)) را تشکیل می دهند.

مجلات حوزوی و جنبش آثار ترجمه ای:

اگر علاقه دارید با جنبش ترجمه آثار اسلامی و نیز مجلات حوزوی سالهای 1320 تا 1357 آشنا شوید صفحات 360 تا 400 این کتاب منبع خوبی برای شما می باشد. مجلات ((حکمت و مکتب اسلام ، بعثت و انتقام)) و چندین مجله دیگر از جمله تلاشهای حوزویان برای انتشار مطبوعات است که مورد مداقه قرار گرفته است.

فصل سوم: جریان های مذهبی  سیاسی دهه 40 تا اوایل دهه 50

پس از بررسی جریان ها ، سازمان ها و افراد مذهبی سیاسی نویسنده در فصل سوم کتاب به بررسی جریان های مذهبی – سیاسی دهه 40 تا اوایل دهه 50 می پردازد این فصل از کتاب شامل توضیح پیرامون چند موضوع مورد مناقشه در بررسی های تاریخی از جمله جریان نهضت آزادی ایران و پدیده انجمن های اسلامی می باشد. زندگانی و فعالیت های سیدمحمود طالقانی اما بخش دیگری از این فصل را شامل می شود. نویسنده خود بیان می دارد که اگر چه (( بنای وی در این فصل معرفی تشکل هاست )) اما شخصیت طالقانی خود((پدیده آورنده یک جریان در تاریخ معاصر )) بوده است و از این جهت است که بررسی آرا و زندگانی وی ضروری به نظر می رسد.

فصل چهارم:اسلام انقلابی مجاهدین خلق

اسلام به مثابه دینی انقلابی و یا اسلام به مثابه برنامه های جامع برای زندگی  بزرگترین تفاوت دو جریان بزرگ انقلابی دهه های 20 تا 50 در واقع همین تفاوت در نوع نگرش آنها به اسلام است . گروه اول اسلام را به مثابه (( یک ایدئولوژی برای انقلاب )) و گروه دوم اسلام را به مثابه (( یک دین با ویژگی های سیاسی اجتماعی )) می دانند.

سازمان مجاهدین خلق را می توان بارزترین نمونه نگرش اول در فضای ایران پیش از انقلاب دانست. بنا بر روایت کتاب ((حنیف نژاد،سعید محسن،نیک بین رودسری))که از شاگردان جوان مهندس بازرگان بودند هسته اصلی این سازمان را تشکیل دادند.درباره چرایی به وجود آمدن این جریان نویسنده (( تحولات منجر به 15 خرداد )) را زمینه ایجاد (( مبارزه قهرآمیز )) می داند که شاخه افراطی نهضت آزادی پایه گذار آزادی پایه گذار آن بود. از طرفی نباید نقش پذیری این گروه از جنبش های مشابه در جنبش های انقلابی مارکسیستی جهان غافل شد.

نویسنده در این فصل به چند موضوع از جمله منبع مطالعاتی سازمان ، آراء و آثار آنان ، رابطه آنان با روحانیت ، رابطه سازمان با امام خمینی تحول ارتدادی آنان در زندان و عکس العمل های نسبت به آن در بخش های جداگانه می پردازد و در قسمت پایان این فصل به جمع بندی کلی از جریان مارکسیست شدن این جریان می پردازد و تاثیرات منفی و مثبت این اقدام را بر نیروهای مذهبی بر می شمرد.

فصل پنجم: حسینیه ارشاد و دکتر شریعتی

اما به بررسی جریان تاثیر گذاری دیگری با نام حسینیه ارشاد و دکتر علی شریعتی می پردازد . این فصل در ابتدا شامل زندگی نامه مختصری از علی شریعتی و نیز تاریخچه حسینیه ارشاد می باشد. از جمله نکات قابل توجه بخش ابتدایی این فصل حاشیه های رهبر انقلاب بر مطالب مرتبط با حسینیه ارشاد و علی شریعتی و دعوت از ایشان و نیز طرح مرحوم مطهری و شریعتی برای ایجاد این حسینیه می باشد. 

اگر چه در اوایل فعالیت حسینیه ارشاد مرحوم شریعتی خود با دعوت شهید مطهری به حسینیه قدم می گذارد اما (( اواخر سال 48 )) آغاز فشار ها و انتقادها بر شهید مطهری که (( به نوعی مسئولیت علمی حسینیه محسوب می شد)) بود و فی الواقع قرار گرفتن حسینیه بر (( سر دوراهی شریعتی یا مطهری )) بود. مطهری خود به بیان انتقاد از حسینیه ارشاد می پرداخت و (( اساس انحراف )) حسینیه را (( دور شدن از مرجعیت )) می دانست – این دو راهی و انتقادات سرانجام به ترک حسینیه توسط شهید مطهری می انجامد.گرچه مطهری دامنه روابط خویش با شریعتی را (( کمابیش حفظ می کند و ارتباطش را به طور کامل با او قطع نمی کند )) بخش دیگر این فصل اما ((واکنش امام نسبت به شریعتی)) بود که می توان آن را در جمله ابتدایی نویسنده دراین بخش که سیاست امام را در کنار گذاشتن مسائل فرعی در مقابل مسائل اصلی مبارزه با رژیم می داند خلاصه کرد.

فصل ششم: گروه ها و جریان های فعال مذهبی- سیاسی در آُستانه انقلاب اسلامی

پس از بررسی های مفصلی که پیرامون جریان ها و سازمان های دهه 30 تا 50 انجام شد نویسنده در این فصل به بررسی گروه ها و جریان های فعال مذهبی سیاسی در آستانه انقلاب پرداخته است. نویسنده ((رسوخ اندیشه های نوین در دین شناسی))و((گسترش دامنه مبارزه با شاه)) را عامل ایجاد تشکل های جدید توسط جوانان مذهبی می داند و تشکل های بوجود آمده را در گروه کلی قرار می دهد.

الف)گروههای مذهبی متصل به روحانیت که خود شامل گروههای هفت گانه ابوذر ، مجاهدین اسلام ، تشکیلات محمد منتظری در دمشق و ....... است.

ب)گروههای مذهبی منفصل از روحانیت که شامل گروههای فرقان ، جریان فکری آشوری ، آرمان مستضعفین ، جنبش مسلمانان مبارز بودند – همچنین نویسنده در این فصل جریان های ضد مدرنیسم و افراد شاخص این جریان را نیز معرفی و مورد بحث قرار می دهد.

فصل هفتم و هشتم: نویسندگان و جریان های دینی- سیاسی

در  این دو فصل از کتاب بر خلاف فصل های گذشته فصل های شخصیت محور و پیرامون نویسنده های برجسته آثار دینی در آستانه انقلاب و نیز افراد تجدید نظر طلب در عقاید شیعه می باشد  در فصل هفتم گستره های زیادی از نویسندگان از جمله شیخ علی تهرانی ، فخرالدین حجازی ، آیات مکارم شیرازی ، جعفر سبحانی و..... معرفی می شوند و نویسنده با بررسی آثار ایشان به سنجش وزن این نویسنده ها و جریان انقلاب می پردازد.

مرز اصلاح طلبی و تجدید نظر طلبی کجاست ؟

نویبسنده در فصل هشتم بسیاری از جریان های فکری سیاسی که دعوی اصلاح گری را داشته اند نه اصلاح گر که (( تجدید نظر طلب )) می داند که ((دانسته یا نادانسته )) به دنبال تغییرات بنیادی در اصول اند.معرفی و مداقه پیرامون 14 فردی که در راس اینگونه جنبش ها قرار داشته اند محتوای فصل هشتم کتاب را تشکیل می دهد.

بخش چهارم:نقدها ونظرها پیرامون کتاب

بی شک انتشار هر کتاب علمی بازخوردهای متنوع وبعضامتناقضی را در پی دارد واین مساله در مورد کتب تاریخی که وظیفه آنها شرح وروایت از حوادث گذشته است بیش تر نمود پیدا می کند از این جهت در قسمت پایانی این نوشته به برخی نقدها ونظرهای پیرامون این کتاب به اختضار اشاره خواهیم کرد.

محورهای نوشته های نقادان به کتاب

تاکنون نقدهای مختلفی به کتاب وارد شده است که با بررسی برخی از آنها می توان این نقدها را در چند محور زیر خلاصه کرد.

الف)جانبداری نویسنده کتاب در قضاوت نسبت به شخصیت های مختلف وعدم داشتن ملاک یکسان در این باره:

مسعود رضایی در نقد منتشر شده خود به چند نمونه از مصداق های مورد نظر خود برای اثبات این نقدش اشاره می کند از جمله:

1- ماجراهای مربوط به آیت الله شریعتمداری:ناقد محترم بر این عقیده است که نویسنده کتاب جریان آیت الله شریعتمداری در برابر انقلاب و امام را به سطح اختلاف یک مرجع غیر انقلابی و انقلابی(امام خمینی)تنزل داده است وبه گونه ای بزرگوارانه با حمل برصحت از آن عبور کرده است در صورتی که این نوع نگاه خوشبینانه به موضعگیری‌های آقای شریعتمداری و گذشتن بزرگوارانه از کنار آنها و «توهم» پنداشتن نظرات طلاب و روحانیون انقلابی پیرامون ارتباطات آقای شریعتمداری با دربار و رژیم پهلوی،برای خوانندگان جای سئوالاتی را باقی می‌گذارد از جمله این که چگونه است که نویسنده محترم در مورد دکتر شریعتی که «نقش وی در انقلاب اسلامی انکارناپذیر است» کلیه مسائل وی را در ارتباط با ساواک زیر ذرهبین می‌دهد اما در مورد «مرحوم شریعتمداری» علی‌رغم انبوهی از اسناد ارتباط وی با رژیم پهلوی و تلاش وی در راه ممانعت از پیروزی انقلاب این چنین تساهل و تسامح را پیشه می‌سازد؟

2- انجمن خیریه حجتیه مهدویه:وی نویسنده کتاب را در مورد قضاوت درباره فعالیت های انجمن حجتیه دارای پیش فرض می داند و اشاره می کند که نویسنده به مسائلی چون عدم اعتقادانجمن به قیام قبل از حکومت امام زمان(عج) و مذموم شمردن آن ودر نتیجه مورد علاقه ساواک قرار گرفتن این تشکیلات و باز شدن راه نفوذ ساواک در آن به دلیل((نوعی وحدت نظر))در رفتار سیاسی آنها و همچنین همکاری انجمن با ساواک در معرفی افرادی که عضو انجمن بوده اند و فعالیت سیاسی می کردند به میزان کافی توجه نمی کند وآن را مورد کنکاش قرار نمی دهد.

ب)نوع نگاه نویسنده کتاب نسبت به رابطه میان ساواک و دکتر شریعتی:

از نظر ناقد نویسنده کتاب در مورد ارتباط شریعتی وساواک دو گزینه را متصور گشته است:

1-ارتباط آگاهانه شریعتی و ساواک

2-شریعتی تنها یک عامل ناخواسته برای ساواک بوده است

رضایی بر این اعتقاد است که یک نگاه سوم در این قسمت از کتاب خالی است ونویسنده باید به آن نیز اشاره می کرده است وآن بدین شرح است که ((در این نوع نگاه، شریعتی به عنوان یک مسلمان انقلابی و مبارز مطرح است که اگرچه انتقاداتی نیز بر بخشهایی از نظرات و رفتارهای وی می‌توان داشت، اما او در پی به دست آوردن فضا و شرایط مناسب به منظور طرح افکار و عقاید انقلابی خویش بوده است و در این مسیر، به ناچار و حتی گاهی به اشتباه،تبادل نظرهایی را با ساواک به قصد فریب آن و اطمینان بخشی نسبت به خود، انجام می‌دهد))

ناقد جعفریان را در این زمینه متاثر وملهم از کتاب نهضت امام خمینی نوشته سید حمید روحانی می داند که نظری منفی به شریعتی دارد وی می نویسد:(( چنین به نظر می‌رسد که اگرچه ایشان در جایی به رد نظریه آقای سیدحمید روحانی درباره شریعتی در جلد سوم کتاب «نهضت امام خمینی» می‌پردازد، اما گویا نتوانسته است خود را بکلی از تأثیرات آن کتاب مصون بدارد))

ج)عدم پرداختن مکفی به نقش افرادی چون شهید بهشتی در مبارزه فرهنگی و علامه طباطبایی و نقش تعلیمات وآموزه های فلسفی ایشان

د)لزوم بررسی هم زمان سازمان مجاهدین با گروههای منفصل از روحانیت برای کمک به درک بهتر آن

ه) تکرار مطالب پیشین،عدم سنخیت با مطالب پیشین کتاب ونوعی عقب گرد سریع تاریخی در فصل جریان های تجدید نظر طلب در عقاید شیعه

بخش پنجم: توضیح مولف کتاب پیرامون برخی نقدهای وارد شده برکتاب

مولف در پاسخ به این نقد که چرا در برخی قضایا به طور موشکافانه وارد شده ودر مسائل دیگر به طور سطحی مساله را بررسی کرده وبه اندازه موارد دیگر تفصیل نداده است دو دلیل را ذکر می کند.وی اولین دلیل را نبود منابع کافی در برخی مسائل می داند مانند محمد باقر کمره ای.از طرفی برخی مسائل را به دلیل مبهم تر بودن نیاز به توضیح بیش تر می داند ومعتقد است که در این گونه موارد نویسنده باید شرح کامل تری از وقایع را ارائه دهد.وی هم چنین در پاسخ به این سوال که چرا در مساله اختلاف نواب صفوی با آیت الله بروجردی توضیح زیادی داده نشده و وارد جزئیات نشده اید،اختلاف ایشان با هم را اختلاف سیاسی (و نه اختلاف فکری)می داند ومجرد اختلاف لفظی نواب با آیت الله بروجردی را دلیل بر این نمی داند که نواب دچار انحراف فکری واختلاف فکری با آیت الله بروجردی شده است.

سخن پایانی

جریان ها و سازمان های مذهبی ایران را می توان تلاش برای نشان دادن بخشی از جریان تاثیرگذار دوران پهلوی دانست که در روند شکل گیری جریان اسلام خواهی و انقلاب ایران تاثیری ( زیاد یا کم ) داشته اند. ارجاع به اسناد گسترده و بهره گیری از تاریخ شفاهی از جمله ویژگی هایی است که کتاب حاضر را به یکی از منابع مفید و مهم برای مطالعه تاریخ منتهی به انقلاب اسلامی تبدیل کرده است. گرچه نمی توان از این نکته غافل بود که بار علمی و میزان سابقه نویسنده در پژوهشگری در عرصه تاریخ را می توان به عنوان جنبه مثبت دیگری به ویژگی های این کتاب اضافه کرد.


منابع نقدها و پاسخ آقای جعفریان به نقدها:

1-http://www.historylib.com/site/SViewDocument.aspx?DocID=1070&RT=List

2-http://www.ensani.ir/fa/content/122725/default.aspx

3-(محمد رضا پور نظر ماهنامه زمانه شماره 33)

http://zamane.info/1390/05/%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D9%87-%D9%BE%D9%86%D8%AC%D9%85/

موافقین ۰ مخالفین ۰ ۹۱/۰۹/۲۰
مسعود شایگان

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی